'Het doet mij persoonlijk toch veel dat ze is achtergelaten'

Na het overlijden zie je vaak veel emoties elkaar afwisselen bij de naasten. Zo is er het keiharde besef van de dood, maar tegelijkertijd het ongeloof dat het voorbij is. Het moeten accepteren, terwijl het onacceptabel voelt. Het huilen, maar ook boos zijn. Blij en opgelucht zijn, maar tegelijkertijd schrikken omdat deze gevoelens er niet mogen zijn van jezelf. Ongeloof en realisme. Welke emoties er ook zijn, er is maar één woord voor: PIJN.

We geven de naasten na het overlijden van een cliënt/gast alle tijd voor het afscheid als onderdeel voor hun rouw- en verliesproces. Alle emoties mogen er zijn. Het is belangrijk onderdeel van het rouwproces om de eerste emoties, ieder op zijn eigen manier, los te laten en te laten stromen. Zelfs de hospicemedewerkers/verpleegkundigen huilen soms een traantje mee.

Zoals je merkt, schrijf ik het woordje ‘vaak’, omdat het meestal zo gaat. Maar zoals ik mijn verhaal begon: ‘rouw en verlies na de dood is voor iedereen verschillend’. Hoe verschillend een rouwproces kan zijn lees je in mijn volgende belevenis.

Als ik de straat in rijd, zie ik een ambulance van de Huisartsenpost de oprit van het hospice afrijden. Ik parkeer mijn auto op de normaal lege parkeerplaats, die nu vol staat met auto’s. Als ik naar de voordeur van het hospice loop, zie ‘de kaars van overlijden’ branden. Mijn collega loopt mij al tegemoet en zegt opgelucht te zijn dat ik er ben. Ze brengt me op de hoogte van het overlijden van een cliënte, maar zegt moeilijk hoogte te krijgen van de familie en hun wensen. Na een korte overdracht besluiten we samen de familie verder te begeleiden en zo nodig de laatste zorg samen te doen, als zij dit willen. Omdat ik veel nachtdiensten draaide, had ik de familie nog niet vaak ontmoet. 

Hun moeder/echtgenote Marja ken ik echter goed door haar vele wakkere momenten in die nachten. Marja had baarmoederkanker (endometriumcarcinoom) met uitzaaiingen, waardoor ze vocht in haar buik (ascitesvocht) kreeg. Ze wist van ellende niet meer hoe ze moest liggen, waardoor we met de huisarts en ziekenhuis besloten om (palliatief) drainage toe te passen. Wat was ze opgelucht nu het vocht direct haar lichaam uitliep! De kanker breidde zich echter zo snel uit dat ze heel hard achteruitging. ’s Middags heeft ze nog gesprekken gehad en was ze helder, maar nu is ze ineens overleden. Zo kwam haar overlijden voor iedereen toch nog onverwachts snel.

Marja was een pittige tante. Een echte moeke die graag de regie in handen had. Ze voelde zich door alle aandacht en dienstbaarheid van de medewerkers dan ook heel fijn in het hospice. Ze had de touwtjes in handen tot het eind en wist precies wat ze wilde en hoe ze het wilde. Ze kreeg hier ook alle ruimte voor, op de ziekte na. Haar ziekte volgde zijn eigen regie, waar zij geen controle over had.

Als we haar kamer ingaan, zie ik haar liggen. De houding van haar roerloze lichaam en gezicht laten zien hoe zwaar haar korte, maar heftige stervensproces is geweest. De familie is stil en staren naar haar. Er is geen uitdrukking op hun gezicht te bespeuren. Na een aantal vragen gesteld te hebben en na wat ervaringen tussen haar en mij vertelt te hebben, blijkt dat er weinig behoefte is aan contact. De stilte blijft aanwezig en de reacties blijven moeizaam.

Het schouwen is al gedaan en dus is de volgende stap voor de familie om de uitvaartondernemer te bellen en te praten over de laatste zorgwensen. Ook vertellen we over het ritueel van uitgeleide: de keuzes voor de laatste zorg, de kleding voor in de kist, het ophalen van Marja na de bekisting en het voorlezen van het gedicht na het verlaten van het hospice.

De familie heeft eigenlijk nog niets geregeld en alles moet nog in gang gezet worden. Ook voor de laatste wensen maakt het hun niet zoveel uit over het 'hoe of wat’, maar uiteindelijk besluit de familie dat mijn collega en ik de laatste zorg aan Marja zullen verlenen. Ze nemen plaats in de woonkamer, omdat ze het niet fijn vinden om erbij te zijn. Dit gebeurt vaker en wordt ook volledig gerespecteerd, omdat niet iedereen ertegen kan om dit (aan) te zien.

Mijn collega en ik maken ons klaar en zoals altijd nemen we alle tijd voor Marja en behandelen haar met liefde en respect net zoals zij nog geleefd zou hebben. De laatste zorg duurt ongeveer een uur, en als we even bezig zijn komt de familie steeds vragen hoelang het nog duurt. Nog voordat we klaar zijn, is vader al naar huis gegaan. Nadat we klaar zijn komen de kinderen kijken en zijn blij dat hun moeder er weer uitziet zoals ze haar kennen. Hierna zeggen ze ook naar huis te gaan, omdat het wachten op de uitvaartonderneming nog een uur duurt.

Voordat we het weten zijn mijn collega en ik weer alleen en kijken elkaar zonder wat te zeggen verbaasd aan, want dit komt niet vaak voor. Ik stuur mijn collega snel naar huis, omdat zij heeft overgewerkt, waardoor ik achterblijf in de stilte van de beginnende nacht. De andere cliënten slapen rustig en ik blijf even zitten om het gebeuren te verwerken.

Ik realiseer me dat rouw en verlies voor iedereen anders werkt. Voor deze familie was de dood van hun geliefde net zo verdrietig en moeilijk als voor een ander. Het enige verschil is dat zij niet veel hadden met het dode lichaam van Marja. Ze waren gelovig, dus het zou kunnen zijn dat zij in volle vertrouwen Marja in de handen van hun God hebben achtergelaten. Haar lichaam leek niet meer belangrijk.

Wat het ook was, ik respecteer iedereen zijn manier van rouwen en verlies en zal hierin ook geen oordeel hebben. Maar ook al ben je professioneel verpleegkundige, ik vind ook mijn eigen waarden en normen belangrijk en ga door met ‘alle tijd’ voor Marja. Ik ga terug naar haar kamer, steek het kaarsje op haar nachttafeltje aan en ga naast haar zitten. Na het sterven en de laatste zorg heeft haar lichaam nog maar weinig rust gehad. Ik pak haar hand vast en praat tegen haar, bedank haar dat ik haar heb mogen leren kennen.

Terwijl ik haar hand vasthoud, loopt er een traan over mijn wang. Het doet mij persoonlijk toch veel dat ze is achtergelaten.Ongeacht het begrip wat ik hiervoor heb. Uit het niets komen de woorden van het ‘Onze Vader' gebed, wat ik ooit eens geleerd heb, uit mijn mond en even later zing ik het liedje ‘Stil maar, wacht maar, alles wordt nieuw, de hemel en de aarde’. Hierna blijf ik net zo lang zitten totdat voor mijn gevoel alles vredig voelt en dim de lichten in haar kamer.

Een half uurtje later wordt Marja opgehaald door twee lieve uitvaartverzorgers. Met alle geduld en respect wordt zij op de brancard gelegd. Nadat ik de quilt deken over haar heen had gelegd, werd ze door de verzorgers naar de hal gereden. Ik lees het dankgedicht voor bij haar kist en we zijn een moment stil. Daarna wordt Marja naar de rouwauto gereden en daarin geplaatst. De quilt deken wordt door de verzorgers van haar afgehaald, netjes opgevouwen en weer aan mij overhandigd. Alles wordt gedaan volgens het vaste ritueel van het hospice.

Ik bedank de verzorgers voor de goede zorgen. De auto gaat dicht en begint daarna langzaam de afrit af te rijden. Eén verzorger achter het stuur, en één verzorger langzaam voor de auto uit lopend. Ik loop langzaam achter de auto aan en blijf stil staan. Als de auto bijna uit het zicht verdwijnt zwaai ik een laatste handkus: '

Dag lieve Marja'.

Dit is Esther:

Ik ben Esther en werk na 18 jaar in de wijk sinds 2019 als hospiceverpleegkundige bij Careyn DWO/NWN. Het werken in een hospice brengt mij veel ervaringen, bijzondere momenten, inzichten en emoties. Schrijven helpt me om te verwerken wat ik allemaal meemaak. Met het delen van mijn verhalen wil ik graag het taboe rond de laatste fase van het leven doorbreken. Want we praten er niet graag over, weten er niet veel van en willen er al helemaal niet aan denken. De laatste levensfase is echter niet alleen verdriet, maar net zoals in het ‘normale’ leven is er ook lachen, genieten, huilen, sarcasme, lol, boosheid en ja, zelfs feesten. Ik schrijf verhalen en gedichten om deze fase van het leven in het licht te zetten. Meer verhalen lezen? Klik hier voor mijn Facebookgroep: ‘De laatste bladzijde -hospice verhalen en gedichten-.'