Broeder Sjuul: 'Sterke verhalen kunnen delier patiënten vertellen alsof het gedrukt staat'

Je weet dat ze niet waar zijn, maar het hoort zo thuis in een filmscript. Deze man lag al een week op de unit met een fikse delier. Het liet zich haast niet beperken. Die nacht is het zo rustig dat ik mezelf even de tijd gun om naast hem te gaan zitten. We kletsen wat wanneer zijn medicatie inloopt ( intraveneus) en kijken naar de TV boven zijn bed. Het programma gaat over vliegtuigen; ik geloof iets van aircraft investigation ofzo. Opeens zegt hij: 'Dat heb ik gisteren ook gedaan, een Boeing 747 geland op Schiphol.' Ik kijk hem niet begrijpend aan en vraag hem of hij piloot is van beroep. Nou, dat was hij zeker niet; hij werkte op het land.

Vliegen

Gisteren vertrok hij met zijn gezin van LAX terug naar Schiphol, toen de piloot en copiloot ziek werden. Of ze gingen dood; dat vertelde het verhaal niet echt. Maar goed, dan zit je met 300 man in een vliegtuig en het ding kan wel vliegen op autopiloot, maar niet landen. De stewardess vroeg of er iemand was die kon vliegen en mijn patiënt vertelde dat hij ooit één les heeft gehad in een zweefvliegtuig. Dus ja, dan zit je met de gebakken peren. Toch twijfelde hij geen moment. Ik bleef maar vragen om te ontdekken wat de waarheid was en wat zijn delier veroorzaakte. Sterke verhalen kunnen delier patiënten vertellen alsof het gedrukt staat.

Over de radio zegt hij: 'Hello, ik ben Bertus. Uuhm, bedoel: I’m Bertus. Ik ben uuhm… boer, nee farmer, is there iemand die speaks Nederlands?' Ja, toen hij dit vertelde moest ik wel even lachen. Ze zijn zo leuk, die patiënten. Ik vroeg hem of hij het dan niet eng vond om zo’n doodskist met vleugels besturen. Zijn antwoord: 'Als je een tractor kan besturen, kan je een vliegtuig ook besturen. Zoveel verschil zit er niet in.' In mijn hoofd zei een stemmetje: 'Ja, drie kilometer tussen lucht en aarde.'

De halve Amsterdamse brandweerbemanning en ambulancedienst waren ondertussen uitgerukt. Alle traumateams stonden er. Een soort erehaag, vertelde hij lachend. Over de radio werd verteld welk knopje hij moest indrukken, welke stand die gashendels moesten en wanneer hij tegen dat stuur moest drukken.

Inmiddels was zijn perfalgan ingelopen en kon ik de pomp weer terugzetten naar het normale infuus. Verder was hij gewoon rustig. Ik vertelde hem dat hij maar eens moest gaan slapen. Dat hij maar moest dromen over vliegtuigen en snel beter moest worden.

Wat is een delier?

Die sterke verhalen zijn er niet zomaar. Zoals bijna alle namen van ziektes, komt delier uit het Latijn: 'delirium', oftewel waanzinnigheid. Ja, dat is wat… Meestal ontstaat een delier door een overdosering of juist het abrupt stoppen van een middel. Dat kan medicinaal zijn, maar ook alcohol, drugs of andere middelen. Het ontstaat vaak binnen uren of dagen, dus het wordt ineens heel heftig. In tegenstelling tot dementie, want dit bouwt geleidelijk aan op.

Je hebt in een delirium meerdere soorten: een hyperactief delier, hypoactief delier en een gemengd delier.

Ik neem jullie eerst mee naar het hyperactief delier. Dit is dus waar Bertus last van had. Het wordt gekarakteriseerd door een vergrote alertheid, maar ook zeker: verwardheid, grootheidswaanzin, agitatie, stemmingslabiliteit, hevige emoties, bizarre en angstaanjagende hallucinaties en wanen. Deze word vaak snel herkend door naasten, omdat ze er last van hebben.

Dan heb je nog het stil delier, ook wel het hypoactief delier. Dit wordt gekarakteriseerd door verminderde alertheid, apathie, spaarzame spraak en traagheid. Doordat de verzorging makkelijk gaat, wordt dit beeld vaak pas laat herkend.

Als laatste heb je een gemengd delier, gekarakteriseerd door een snelle afwisseling van het hyper- en hypoactieve delier. Hieronder vallen ook mensen bij wie het activiteitsniveau normaal is, ook al zijn het bewustzijn en de aandacht gestoord. Deze vorm komt het meeste voor bij ouderen.

Behandelen

Je behandelt een delier door het onderliggend probleem aan te pakken. Soms herstelt een delier zich vanzelf, maar veelal moeten we met medicatie aan de gang. Belangrijk is om zo goed mogelijk in kaart te brengen waar het delier door veroorzaakt wordt. Dat doen we door een paar veelvoorkomende dingen uit te sluiten, namelijk verslaving, medicatiegebruik, urineweginfectie of ontlasting. Daarnaast kan dehydratie een probleem zijn. De meeste delier patiënten in het ziekenhuis krijgen daarom vocht toegediend. Al is dat best een uitdaging, omdat slangen en naalden bij iemand die in de war is, nogal een uitdaging zijn. Niet om ze aan te sluiten, maar om ze in iemand te houden.